Apati ile depresyon arasındaki farkı anlamak

Bir işi istemek ve başlatabilmek farklı olabilir

Apati sözcüğü genellikle motivasyonda, ilgi göstermede veya bir etkinliği kendiliğinden başlatmada azalmayı anlatmak için kullanılır. Parkinson yaşayan birinin eskiden yaptığı işleri başlatmaması, dışarıdan tembellik gibi yorumlanabilir. Bu yorum sağlıkla ilgili bir değişikliği görünmez kılabilir. Depresyonda ise çökkünlük, zevk kaybı, umutsuzluk ve başka belirtiler öne çıkabilir. İki durum birlikte de bulunabilir; günlük bir gözlemle kesin ayrım yapılamaz. NIMH'nin depresyon bilgisi ile NINDS'nin Parkinson'un hareket dışı boyutunu açıklayan kaynağı, değerlendirmede yalnız hareket kapasitesine bakmanın neden yetersiz olabileceğini anlamak için bir başlangıç sunar.

Gözlemi yargıdan ayıran dil

'Artık hiçbir şeye önem vermiyor' cümlesi bir yorum içerir. Bunun yerine 'Son haftalarda sevdiği müziği kendiliğinden açmıyor; teklif edildiğinde bazen katılıyor' demek daha gözlenebilir bilgi verir. Bu örnek apati tanısı koydurmaz; davranışın nasıl değiştiğini anlatmanın bir yoludur. Etkinliği başlatma, sürdürme ve tamamlamanın hangi aşamasında zorlanıldığı ayrıca kaydedilebilir. Yorgunluk, ağrı, hareket güçlüğü veya işitme sorunu katılımı azaltmış olabilir. Kişinin kendi açıklaması mutlaka dinlenmelidir. Yakının gözlemleri yararlıdır ama kişinin ilgileri ve tercihleri adına karar vermek, değerlendirmede onun sesinin kaybolmasına yol açabilir.

Depresyon, biliş ve uyku birlikte düşünülür

Motivasyon azalmasının değerlendirilmesinde duygu durumu, düşünme ve planlama becerileri, uyku ve kullanılan ilaçlar gözden geçirilebilir. Bir kişinin bir etkinliği istemediğini söylemesiyle, onu planlayamadığı için yapamaması aynı durum değildir. Benzer biçimde çok yorgun olmak ile hiçbir etkinlikten zevk almamak birbirinden ayrılmalıdır. Sağlık çalışanı bu ayrımları görüşme ve gerekli değerlendirmeler üzerinden yapar. İnternette bulunan kısa bir test kişisel tanı yerine geçmez. Ani başlayan belirgin davranış değişikliği, yeni kafa karışıklığı veya genel durum bozulması ise yalnız kronik bir motivasyon sorunu gibi görülmemelidir; yeni bir tıbbi etken bulunabileceği için zamanında değerlendirilmelidir.

Destek, bütün kararları devralmak değildir

Yakınların yardımcı olması, kişinin bütün etkinliklerini onun adına planlamak anlamına gelmek zorunda değildir. Önce kişinin hâlâ önem verdiği alanlar sorulabilir. Geniş ve belirsiz bir 'Bir şeyler yapalım' çağrısı yerine iki somut seçenek sunmak iletişimi kolaylaştırabilir; bunun kişiye uygun olup olmadığı birlikte görülür. Başlatıcı bir hatırlatma, anlaşılır çevresel düzen veya görevi daha küçük aşamalara ayırma profesyonel bakım görüşmesinde ele alınabilir. Bunlar bir apati tedavisi reçetesi değildir. Amaç kişiyi çocuklaştırmadan, kendi tercihlerini kullanabilmesi için hangi desteğin gerektiğini belirlemektir. Başarı yalnız bitirilen iş sayısı değil, katılımın kişi için anlamıdır.

Aile içindeki yanlış anlamaları azaltmak

Motivasyon azalması ailede kırgınlık yaratabilir; bir yakın bunu ilişkiye ilgisizlik olarak yaşayabilir. Belirti ihtimalini konuşmak, duyguları yok saymak anlamına gelmez. Hem kişinin hem bakım verenin zorlandığı noktalar görünür olmalıdır. Suçlama yerine davranışın ne zaman ve hangi koşullarda değiştiğini anlatmak ortak bir değerlendirme zemini sağlar. Aynı anda bakım verenin dinlenme ve destek ihtiyacı da konuşulabilir. Kişiye sürekli görev vererek yanıtını sınamak ya da katılmadığında cezalandırmak sağlık değerlendirmesi yerine geçmez. Güçlüğün biçimi anlaşılmadan yapılan baskı, iletişimi daha da zorlaştırabilir. Gerektiğinde ruh sağlığı ve rehabilitasyon ekipleri birlikte destek sunabilir.

Araştırma başlıklarında kavramlar karışabilir

Bir araştırmada 'motivasyon arttı' sonucu, depresyonun düzeldiği veya bilişsel işlevin iyileştiği anlamına otomatik olarak gelmez. Apatinin hangi yöntemle değerlendirildiği ve kişinin anlatımıyla yakının değerlendirmesinin nasıl birleştirildiği incelenmelidir. Ölçeğin hareket yapabilme ile etkinlik istemeyi birbirinden ayırıp ayırmadığı önemlidir. Katılımcıların depresyon belirtileri varsa bulgunun neyi yansıttığı daha dikkatli yorumlanmalıdır. Takip süresi ve günlük işlev ölçütleri de gereklidir. Küçük bir çalışma başlığı, belirli bir takviyeyi veya ilacı herkes için uygun kılmaz. Bilimsel metin, bakım görüşmesinde soru üretmek için kullanılabilir; kendi başına tedavi seçmek için yeterli değildir.

Randevuda sorulabilecek ayrıştırıcı sorular

Görüşmeye birkaç somut değişiklik örneği ve bunların başlangıç tarihini getirmek yararlıdır. 'İsteksizlik mi, başlatma güçlüğü mü yaşıyorum?', 'Uyku, depresyon veya bilişsel durum ayrıca değerlendirilmeli mi?', 'Evde hangi desteği deneyip nasıl gözlemleyelim?' soruları açıklayıcı olabilir. Hedef kişinin önceliğine göre belirlenmelidir; herkesin sosyal veya fiziksel etkinlik beklentisi aynı değildir. İzlemde yapılan değişikliğin yükü de sorulmalıdır: yardımcı olması beklenen bir düzen kişiyi daha fazla yoruyor olabilir. Düzenli yeniden değerlendirme, bir davranışın değişmez kişilik özelliği kabul edilmesini önler. Böylece bakım, etiketlere değil kişinin gerçek işlev ve katılım ihtiyacına dayanabilir.

Küçük bir değişikliğin kişi için anlamı sorulmalıdır. Dışarıdan başarılı görünen bir program kişinin kendi öncelikleriyle örtüşmüyorsa yeniden düzenlenebilir.